Jeugdcircussen in Nederland worden gekenmerkt door een grote mate van bevlogenheid, maar de professionaliteit laat soms te wensen over.
Volgens het Nederlandse Circuspunt, zet dat beperkingen op het algemene niveau en de stabiliteit van jeugdcircus in Nederland. Deze beperkingen hoeven zich overigens niet altijd te uiten: dit artikel wil dan ook geenszins stellen dat het jeugdcircus in Nederland er beroerd voorstaat. Wat ook zonder twijfel duidelijk is, is de absolute passie waaruit circusdocenten werken.
Wel identificeerde Circuspunt enkele jaren geleden, dat er nog veel verbeterd kan worden in zowel het bestuur als de lessen bij jeugdcircusscholen. Zeker om die jongeren te ondersteunen, die zich willen ontwikkelen richting een professionele carrière als circusartiest. Maar ook om standaarden te stellen op het gebied van veiligheid, zowel in technisch als in sociaal opzicht.
Docenten in het jeugdcircus
Docenten bij jeugdcircussen (zeker van de oude garde jeugdcircus-pioniers) hebben het circus vaak bij toeval opgepakt, waarna ze zichzelf verder ontwikkelden tijdens losse cursussen of ‘conventies’ in bijvoorbeeld jongleren of acrobatiek. Sommige docenten hebben bovendien een achtergrond in een aangrenzend vakgebied als theater- of sportonderwijs.
Een tweede, belangrijke groep jeugdcircus-docenten die wij hier uitlichten, bestaat uit huidige óf voormalige professionele circusartiesten. Zij nemen een schat aan ervaring mee op technisch en artistiek circus-vlak, hoewel dat niet altijd betekent dat ze ook professionele training hebben gevolgd op pedagogisch vlak. Veel (voormalige) professionals beperken zich overigens niet alleen tot circusles aan kinderen, maar organiseren ook workshops en klasjes voor een volwassen publiek.
Een laatste type docent, inclusief assistent-lesgevers, wordt gevormd door (oud-)leerlingen van de jeugdcircussen zelf. Zij zijn vaak door de jaren heen in deze rol gegroeid. Hun ervaring bestaat doorgaans vooral uit het zelf volgen van circusles.
In de organische ontwikkeling van student naar docent, zit iets heel waardevols voor de toekomst van jeugdcircussen – zo benadrukken meerdere mensen met wie Circusweb sprak voor dit artikel.
Jongeren groeien eerst zelf als beoefenaar van circusdisciplines en helpen vervolgens een jongere generatie, vaak naast hun eigen training. Voor een deel van deze assistenten vormt het lesgeven een leuke bijbaan, sommigen groeien uiteindelijk door tot fulltime circusdocent. Veel van deze jongeren kennen elkaar bovendien goed door circusfestivals en conventies. Dat versterkt de wil tot samen optrekken, uitwisselen en ondersteunen.
Uitdaging
‘Typisch circus’, leren jeudgcircusdocenten vaak het vak aan de hand van ervaringskennis die door de initiële pioniers wordt overgebracht. Die manier van kennisoverdracht is tegelijkertijd ook kwetsbaar, sterk persoonsafhankelijk en komt niet per se de professionalisering van circusonderwijs ten goede. Anders dan voor circusartiesten, bestaan er (in ieder geval in Nederland) eigenlijk geen opleidingen voor circusdocent.
Vanuit die uitdaging startte de werkgroep Jeugdcircus binnen Circuspunt, een paar jaar terug aan de ontwikkeling van een hedendaagse serie trainingsmodules voor circusdocenten. Daarbij bouwden ze voort op eerder opgedane kennis van Training for Trainers workshops bij het internationale Caravan Netwerk. De afgelopen twee jaar vonden de eerste twee rondes plaats van deze modules. Enkele organisatoren en deelnemers gaven hun input voor deze terugblik.
Circuspunt: circusdocenttrainingen
De afgelopen twee jaar bood Circuspunt vijf trainingsmodules aan voor jeugdcircus-docenten: een basistraining én de keuzemodules:
- Sociaal
- Sport
- Sociaal-Artistiek
- Veiligheid & Rigging. Alle modules, met uitzondering van de module Sport, vonden tot nu toe twee keer plaats, georganiseerd bij diverse jeugdcircussen in het land.
De basistraining stond zowel open voor nieuwe docenten in het jeugdcircus-vak, als voor meer ervaren professionals. In drie series – van eerst vijf, dan twee en tot slot drie dagen – werden deelnemers getraind in het opschroeven van alle basis circus skills, pedagogiek, lesopbouw en creativiteit. Een algemene training en aandacht voor individuele interesses, wisselden elkaar hierin af.
De meest concrete ‘harde uitkomst’ van de basismodule, was het halen van een circusdocent certificaat. Voor een certificaat moesten deelnemers ook een verdiepende keuzemodule volgen. Deze keuzemodules waren ook populair onder ervaren circustrainers. Tenslotte, zoals één deelnemer het verwoordde: “Ik kan al veertig jaar jongleren, lesgeven, acrobatiek – en daar zelfs soms mee optreden. Maar eigenlijk wist ik nog steeds niks over het maken van shows.”
Een opvallende dimensie die de validiteit van de modules aanzienlijk lijkt te bevestigen, is de achtergrond van de cursus-gevers. Zij hadden niet alleen aanzienlijke ervaring als circusdocent, maar behaalden zelf ook al eerder relevante diploma’s in een relevante specialisatie. Zo werd de module Sociaal-Artistiek gegeven door docenten met een theateropleiding, de module Sociaal door iemand met een achtergrond als sociaal werker en stonden professionele riggers voor de klas bij de module Veiligheid & Rigging. Op deze manier droegen de modules vanuit de basis bij aan professionalisering van het Nederlandse jeudgcircus.
De opbrengsten
De afgelopen twee jaar deden zeker negentig deelnemers mee aan de verschillende keuzemodules. Ruim veertig mensen rondden daarbij ook de basismodule af en behaalden dus hun certificaat circusdocent. Een aanzienlijk bereik, op het geschatte aantal van 45 actieve vaste jeugdcircussen in Nederland.
Veel deelnemers begonnen aan de trainingen vanuit een ambitie zich verder te ontwikkelen in een onderdeel van het lesgeven waarin ze zich nog minder thuis voelden, of juist verder wilden specialiseren. In één groep samen met aspirant-trainers die überhaupt hun eerste stappen zetten in het jeugdcircus-lesgeven, creëerde dat aanzienlijke niveauverschillen binnen de lessen. Dat werd afwisselend als uitdagend en inspirerend gezien, zeker voor jonge assistent-docenten die zich tijdens trainingen geïnspireerd voelden om later verder te ontwikkelen in het vak.
Van de workshop-uitkomsten zien deelnemers vooral de energie en inspiratie om verder te ontwikkelen, als belangrijke resultaten. Bij de Veiligheid en Rigging-module (de populairste in deelnemersaantallen) waren bijvoorbeeld niet alleen docenten aanwezig, maar ook bestuurders en voorstellingsbegeleiders van jeugdcircussen. Een jeugdcircus-bestuurder ziet nu al de effecten van cursus-deelnemers die aan de training niet alleen een grotere bagage technische kennis overhielden, maar vooral ook een gegroeid verantwoordelijkheidsbesef waarmee ze nu een meer leidende rol innemen op de circusvloer. Niet alleen binnen jeugdcircussen, maar ook tussen verschillende scholen zorgen samenwerking en uitwisseling tot een groter indirecte impact van de workshop-series.
Wel, zo nuanceert een andere betrokkene, moet wel beseft worden dat deze serie modules geen vervanging kan zijn van een door sommigen gedroomde hbo-opleiding tot circusdocent. Want: een ontwikkeling tot goede docent, kost tijd én begeleiding. Daarmee ligt er niet alleen een verantwoordelijkheid bij professionele trainingsmodules als die van Circuspunt, maar ook bij de ervaren docenten als begeleiders van nieuwe aanwas in de dagelijkse jeugdcircus-praktijk.
Talentontwikkeling
Om de impact op het Nederlandse jeugdcircus uit te breiden en duurzaam te maken, kijkt het Circuspunt momenteel naar financiering voor meer trainingsrondes. Circuspunt ziet deze trainingen bovendien als essentieel onderdeel van een bredere ambitie om de ‘keten in talentontwikkeling’ (zie eerder artikel) voor circus in Nederland te verstevigen. Tenslotte, zo benoemt ook een organisator van de eerste serie circusdocenttrainingen: veel potentieel circustalent van morgen, zet vandaag de eerste koorddans-stappen bij een jeudgcircus in Nederland.
Een nieuwe generatie en eigen uitdagingen: een jeugdcircus besturen
Een laatste observatie tijdens de docenttrainingen, betreft de jonge deelnemers. Volgens één cursus-organisator, staat deze nieuwe generatie niet enkel meer op de lesgeef-vloer. Ze nemen ook in toenemende mate de leiding over in bestaande scholen. Meer aandacht voor de uitdagingen jeugdcircus-bestuur, volgt in een komend artikel in deze serie.
