Het wordt tijd voor een column over Circus Krone. En vooral over wat daar momenteel helemaal verkeerd gaat.
Laten we snel beginnen.
Ik ben in totaal vier keer naar Circus Krone geweest. In 2010 met mijn broers. Ik kan me daar niet meer erg veel van herinneren, los van dat ik per toeval foto’s in mijn eigen foto-archief tegenkwam:
2018
De tweede keer was in 2018 in Osnabrück. Ik zag daar een circus wat uitgeblust en hopeloos ouderwets was. De dag voor mijn bezoek was er een olifant in het publiek geflikkerd.
Enkele maanden eerder was de leider binnen de olifantenroedel overleden. Er bleven nog drie olifanten over en deze dames moesten met elkaar uitzoeken wie nu ‘de leider’ werd. En dat werd gezellig uitgevochten tijdens de voorstelling in de piste. Gevolg: een van de dieren werd door een andere olifant geduwd. De olifant viel om, bij de pisterand, hoepla het publiek in. Het is gelukkig goed afgelopen.
Maar goed. De dag erna was de sfeer bij Krone, samengevat in een kort Nederlands woord: ruk. En om eerlijk te zijn: dat was de voorstelling ook.
2019
Op de dag nauwkeurig bezocht ik exact één jaar later (in 2019) in Bielefeld het vernieuwde Circus Krone met de voorstelling ‘MANDANA’. Ik wist niet wat ik zag, want het werd een van de allerbeste circusvoorstellingen die ik ooit zag.
Krone ging voor MANDANA de samenwerking aan met Hongaarse circusman Bence Vagi, die in zijn land van herkomst het hedendaagse circusgezelschap ‘Recirquel’ leidt. Ik zag – voordat ik MANDANA zag – enkele voorstellingen van die club en dat waren conceptueel zeer rijke voorstellingen. Dat beloofde dus wat te worden…
Een jaar of drie terug sprak ik Bence over zijn Krone-klus en hij vertelde vol enthousiasme over de voorstelling die hij in 2019 maakte. Met ontzettend veel zorg maakte hij een creatie voor Krone waarin circus en theater elkaar ontmoetten. Daarbij dook Bence een ruime tijd in de archieven van Krone om een lading aan kleine en grote Krone-details uit het verleden in de nieuwe voorstelling te verwerken. Zo werd de artiesteningang geïnspireerd op een oude Krone-façade. Een oude circusposter (met een wit karakter in een rood kostuum) kwam tot leven in een slangenmens-act en de paarden werkten met tuigjes die stammen uit de beginjaren van Circus Krone. Het zijn slechts drie voorbeelden.
De olifanten vertrokken in 2019 naar een resort in Spanje (godzijdank, want het werd een tikkel treurig) en wat overbleef qua dieren waren paarden en leeuwen. De Krone-directie bestaat uit Jana Mandana (de paardendame) en Martin Lacey (de leeuwenman). De voorstelling zelf werd letterlijk en figuurlijk ‘klassiek circus’. MANDANA werd een verhaal over de romance tussen de leeuw en het paard. Een laag eronder: eigenlijk het verhaal over Jana en Martin. Dat werd op theatrale wijze uitgevoerd, met daarnaast een reeks klassieke topacts, aangekleed met prachtige klassieke kostuums in crème- en aardetinten. Omlijst met alleen maar klassieke muziek (op band ingespeeld door een Hongaars orkest en her en der aangevuld met een kleine club livemuzikanten in de tent).
De muziek maakte het misschien iets té klassiek, want her en der had een echte ‘circustrack’ een goede toevoeging kunnen zijn. Maar links of rechtsom: er stond een wereldvoorstelling, waar een ijzersterk idee achter zat.
Roncalli, de andere circusgigant in Duitsland, vermarkt zichzelf als ‘Circus-Theater’. Ook een waanzinnig circus, maar ik vraag me al een paar jaar af waar het element ‘theater’ dan precies in terugkomt. Krone had dat met MANDANA perfect in de vingers. In feite was deze Krone-voorstelling een productie die perfect past bij het publiek van Roncalli.
Er was bij MANDANA één probleem: bij Krone hadden ze geen idee hoe ze de voorstelling verkopen moesten. Onopvallende witte posters aan de kant van de weg. Een website die – om precies te zijn – nul komma nul paste bij de nieuw ingeslagen weg en een organisatie die met een jaren 80-mindset een 2019-voorstelling in de markt moest zetten. Gedoemd te mislukken. Dat gebeurde dan ook, want: structureel te weinig bezoekers.
En wat doen dergelijke circussen dan? Juist… teruggrijpen naar het verleden. Met de gedachten: “We moeten doen wat we altijd al deden. Want ja… ons publiek vindt deze voorstelling minder dan hoe het vroeger was.”.
Ja… dat laatste klopt misschien. Feit was alleen dat dat ‘ons publiek’ gedurende de jaren fors afnam. En dat MANDANA vroeg om een nieuw soort publiek. Maar, dan moet dat nieuwe publiek wel benaderd worden.
2021/2022 (de periode meteen na corona)
Wat betreft het teruggrijpen. Het mooie klassieke kostuum van Martin Lacey verdween in de periode na 2019 langzaam naar de achtergrond en zijn zwart leren kostuum (waarmee hij successen vierde in het verleden) kwam weer tevoorschijn.
Een stijlvol aangekleed MANDANA-ensemblespel maakte plaats voor het ‘glitter-glamour-Gordon-werk’ van Troupe Bingo. De Toni Alexis Clowns kwamen terug (ik ga daar verder maar niet op in). En (als voorbeeld) de werkelijk prachtige MANDANA-scène waarin Jana Mandana zich in een woonwagen opmaakte voor haar paardenact, terwijl de paarden om de wagen heen ‘snuffelden’ werd uit de voorstelling geramd.
Het zorgvuldig uitgedachte werk van Bence Vagi werd beetje bij beetje afgebroken.
Inmiddels zijn we een paar jaar verder. De Krone Bau in München loopt door het jaar heen volop met verhuringen en in de winter speelt Circus Krone er hun ‘wintervoorstelling’. Daarnaast heeft Krone er inmiddels een aantal kerstcircussen bij die goed lopen en waar een bak geld verdiend wordt. Het is ze gegund.
2026
En dan nu 2026.
Recent bezocht ik – samen met goede vriend en goochelaar/spreekstalmeester Martijn Martell – de voorstelling ‘Farbenspiel’ van Circus Krone in Hannover. De voorstelling ga ik niet nogmaals analyseren, want recent publiceerde ik daarvoor deze recensie. Samenvatting: de nieuwe voorstelling tikt voor mij niet het MANDANA-niveau aan. Maar de voorstelling is van niveau en er staat een prachtig circus.
Er zaten op de desbetreffende vrijdagmiddag circa 200 bezoekers in de enorme tent, waar plek is voor 2400 man.
Dat heeft in mijn optiek twee redenen:
- Het gebruik van wilde dieren. Hebben we het zo over.
- Zeer matige marketing. Daar ga ik meteen op door:
Marketing
- De website van Circus Krone is een ongelofelijke ouderwetse draak. Nergens vind ik de namen van de artiesten, mooie foto’s van het programma of een tekstuele uitleg van wat de bezoeker gaat zien. De website toont een flyertje met een paar foto’s en dat is het dan wel. Terwijl: de show (een miljoenenproductie) is het product. Dát verkoop je. Vertel me er alles over! Is er dan helemaal niemand op de marketingafdeling die hierover nadenkt? De website deelt weinig informatie over een bezoek. Waar zet ik mijn auto neer? Mag ik foto’s maken? Is er wat te eten? En ga zo maar door. Het klinkt zeikerig, maar de bezoeker wil vandaag de dag ALLES weten en dit kunnen vinden op een website. Faciliteer dit.
- De poster aan de kant van de weg: verschrikkelijk. Een met AI-gegenereerde poster die ook nog eens niet opvalt aan de kant van de weg. Beweeg je hoofd er snel langs; het paard en de tijger vallen op en met een beetje geluk onthoud je ‘Farbenspiel’. Maar ‘Circus Krone’ blijft niet hangen. Alles kost een bak geld, maar je visual naar de buitenwereld is in een paar minuten gecreëerd met AI. Ik vind daar wat van.
- De socials tonen te weinig het ambacht van de waanzinnige voorstelling. Ik wil geïnspireerd raken door de mooiste foto’s en de beste video’s. En het is te veel middelmaat.
- Om door te gaan op die middelmaat: de Reels-video’s van Circus Krone zijn te nonchalant voor een professioneel topevenement als Circus Krone is. Wat ik leuk vind is dat Alexis Lacey vaak het voortouw neemt en veel video’s opneemt. De jongen praat makkelijk en heeft het denk ik in zich om hordes jongen meiden naar het circus te trekken.
Maar mensen van de marketingafdeling… dan moet er in de uitstraling wel wat veranderen. Want: vraag jezelf af of een jongen die in zijn werkerskleding of chill-kleding video’s opneemt, uitstraalt dat het circus kwaliteit biedt en daarmee extra ticketsales genereert.
Wilde dieren, lege tenten
Het is geen geheim dat Circus Krone vaak te maken heeft met een gemiddelde bezetting van circa 150-200 bezoekers per voorstelling. Krone, de Duitse gigant, wereldmerk, grote zaak, 120 man personeel, tent voor 2400 man en 60 artiesten in de piste. En dan circa 175 man publiek in de tent.
Even ter vergelijking: dat zijn net zo veel mensen als de bezetting van Circus Harlekino op de camping in Mariënberg. Vanzelfsprekend: met alle respect daarvoor.
De lage bezoekersaantallen bij Krone gaan hand in hand met het gebruik van wilde dieren. Feit is dat Circus Krone te dealen heeft met een groot aantal tegenstanders en dat dit niet bepaald de meest positieve aandacht met zich meebrengt. Zoals een medewerker van Krone me in Hannover zei: “De media geven ons weinig aandacht. De kranten laten ons vaker links liggen en ook de televisie besteedt veel minder aandacht aan een circus met wilde dieren”.
Verder worden reclameborden overplakt met de tekststroken ‘afgezegd wegens dierenleed’, materiaal van het circus wordt bespoten met graffiti, social media staat vol met anti-Circus-Krone-video’s, legers demonstranten protesteren voor de tent en afgelopen week beklommen dierenactivisten zelfs de megagrote tent. En dat haalde dan wél weer de krant…
En ja: het is natuurlijk fantastisch om te zien dat het circus in Hamburg in september/oktober voor volle tenten speelde. En dat die mooie voorstelling eindelijk krijgt wat het verdiend: volle bakken. Zo moét het. Maar laten we ook niet vergeten dat het circus een enorme bak aan negativiteit kreeg in deze stad. Knettergekke dierenactivisten die óp de mega-tent klommen om schade aan te brengen. Legers aan demonstranten voor de deur. En eindeloos veel anti-Krone-video’s op TikTok en Instagram Reels. Daar word je toch diep ongelukkig van?!
Waarom wil je nog met wilde dieren werken?
De discussie over ‘wilde dieren in het circus’; daar komen voor- en tegenstanders nooit uit. De mening over dit onderwerp is bij iedereen gebaseerd op emotie. Plat gezegd: de ene wordt er blij van, de ander wordt er verdrietig van. En die twee partijen gaan elkaar niet overtuigen van elkaars emotie. Het zij zo.
Wat ik zelf van wilde dieren in het circus vind? Om eerlijk te zijn: ik vind er niks van. Bij Krone zag ik Martin Lacey en zijn zoon Alexis werken met een grote groep leeuwen. Ik besefte me opeens dat ik zoiets zeven jaar geleden voor het laatst zag. En ik besefte me ook dat ik het in de tussentijd eigenlijk niet gemist had. Het hoeft van mij niet meer.
Ik vond de leeuwenact van vader en zoon Lacey indrukwekkend. Tegelijkertijd dacht ik: waarom eigenlijk nog? Waarom wil je hier mee door gaan, terwijl je er een handjevol mensen mee blij maakt en je circus eigenlijk frequenter handenvol publiek verdient? Waarom wil je je zoon dit dierenvak doorgeven, terwijl je weet dat je de strijd niet gaat winnen? Waarom wil je je kind blootstellen aan elke dag gezeik van alle kanten (activisten, media, politiek)?
En begrijp met niet verkeerd: ik gun de Krone-mensen hun dierenpassie. En als er één iemand in de wereld met roofdieren mag werken, dan is het wel Martin Lacey (en zijn zoon). Een vakman die het perfect voor elkaar heeft en een lading kennis heeft over zijn dieren. Kennis die tijdens de voorstelling overigens ook nog eens op prachtige wijze wordt gedeeld.
Terwijl ik dit schrijf denk ik ook: de discussie over ‘wilde dieren in het circus’ kan tegenwoordig beter de naam dragen ‘de discussie over wilde dieren in Circus Krone.’ Want misschien zie ik iets over het hoofd, maar van de grote Duitse circussen die werkten met wilde dieren, is alleen Krone nog over die dat doet. Het Circus Krone dat altijd toonaangevend was in de internationale circussector en dat op hun eigen manier toch meeging met de tijd. Van die positie is eigenlijk niet veel meer over, als je het op die manier bekijkt. Oprecht jammer.
Na afloop van de Circus Krone-voorstelling in Hannover liep ik met Martijn Martell nog een rondje om het circus. Ik vroeg het hem ook: “Als je kijkt wat hier allemaal staat, hoe mooi het binnenin de tent is en wat voor een voorstelling er staat. En als je weet dat het niet loopt omdat je met wilde dieren werkt… waarom stop je daar dan niet mee en pas je je koers aan?”
Waarop Martijn zei: “Je kent de slogan van Circus Krone? ‘Krone blijft Krone’ en dat is wat ze willen doen”.
Van een aantal circusfans begreep ik dat je daar vooral respect voor moet hebben. Ik snap dat niet goed, maar ik vind het ook prettig dat iedereen daar zijn eigen mening over heeft.
Maar ik heb het idee dat de ‘Krone blijft Krone-mindset’ dan slechts een principe is. “Het maakt niet uit wat het kost, we blijven het doen hoe we het altijd deden”. Ik snap dat gewoon écht niet.
Dat de Krone-eigenaren geld hebben; dat is inmiddels wel duidelijk. En dat is ze van harte gegund.
Maar als producent wil je toch een voorstelling maken die breed gedragen wordt? Een voorstelling die in de basis iedereen een mooie middag of avond kan bezorgen, die meegaat met de tijd en die toont dat circus vandaag de dag er absoluut toe doet?
En… als producent wil je toch op positieve wijze onderdeel zijn van een sector die groter is dan alleen jezelf?
Circus Krone 2026: elk stuk zicht op de verblijven van de roofdieren is afgeschermd. Terwijl het daar perfect voor elkaar is. (Foto door: Frens te Kiefte)
Tot slot.
Ik wil graag afsluiten met een citaat uit Circusmagazine De Piste en mijn mening over die uitspraken. In De Piste van augustus 2026 deelde Dick H. Vrieling een pleidooi waar ik me totaal niet in vinden kan. Ik pak er een stukje van bij:
Citaat:
“In het huidige tijdsgewricht is het geen sinecure (in normaal Nederlands: ‘bepaald niet gemakkelijk’, red.) om met roofdieren te reizen. Zeker bij het Duitse circus Krone weten ze daar alles van.
Doordrongen als ze zijn van die eerdergenoemde kernwaarde van het circus, het podium voor de massa, denkt men zelfs aan de toekomst door de jongere generatie reeds voor te bereiden op het spel met (roof)dieren.
Daarin worden ze gesterkt door het publiek dat na afloop de dompteurs met een minutenlange ‘standing ovation’ beloont.
Natuurlijk heeft men bij Krone wel degelijk last van politici en representanten van de culturele elite die vinden dat roofdieren in het circus niet meer van deze tijd is. De publiciteitsmachine van Krone, en als het nodig wordt ook de juridische strijdmacht, zijn dan ook nodig om het circus met dieren te bepleiten.”
- Als ‘het podium voor de massa’ een kernwaarde van circus is (overigens: een enorm rare uitspraak), kijk dan vooral naar wat het gros van het publiek vandaag als circus ervaart en waardeert. En kom dan gerust tot de conclusie dat wilde dieren daar geen onderdeel meer van zijn.
- “Men denkt men zelfs aan de toekomst door de jongere generatie reeds voor te bereiden op het spel met (roof)dieren”. Ik heb nieuws: er ís voor een jongere generatie geen toekomst met wilde dieren. Als Krone aan de toekomst zou denken, zou de jongere generatie op hele andere dingen voorbereid moeten worden. Tip: management, marketing, strategie.
- “Bij Krone worden ze gesterkt door het publiek dat na afloop de dompteurs met een minutenlange ‘standing ovation’ beloont”.
En misschien is dit laatste voor mij wel allesomvattend.
Een staande ovatie door circa 200 bezoekers in een tent met een capaciteit voor 2400 mensen. Hoe relevant is die staande ovatie dan, met de kennis dat 2200 bezoekers er dus niet zijn. En dat de meerderheid dus zeker geen staande ovatie geeft…
Ik ben benieuwd of de heer Vrieling, en vooral Circus Krone zelf dat inzien…
